این مقاله به صورت جامع به تعریف لجستیک و معرفی انواع آن می‌پردازد.

لجستیک و زنجیره تامین

فهرست مطالب

تعریف لجستیک

لجستیک در فرهنگ لغت عبارت است از: بخشی از علوم نظامی که به حمل و نقل افراد و تجهیزات ارتش اختصاص دارد.

لجستیک، فرآیند برنامه‌ریزی، اجرا و نظارت بر خدمات و اطلاعات مرتبط با حمل و نگهداری کالا از مبدأ تا محل مصرف که با هدف تامین نیاز مشتری انجام می‌گیرد.

به عبارت دیگر لجستیک یک فرآیند کلی مدیریتی است که مشخص می‌کند مواد و منابع (مورد نیاز تولید) چگونه تهیه شوند، چگونه انبار شوند، و چگونه به مقصد نهایی ارسال شوند. مدیریت لجستیک شامل شناسایی توزیع کنندگان و تامین کنندگان احتمالی و تعیین اثربخشی و قابلیت دسترسی به هر یک از آنان می باشد.

عملکردهای کلی لجستیک را می‌توان شامل حمل ‌و نقل، انبارداری، مدیریت موجودی، سامانه‌های اطلاعاتی، تامین، مدیریت سفارش‌ها، خدمات مشتریان، بسته‌بندی و لجستیک معکوس دانست و مدیریت زنجیره تامین، تجمیع مدیریت همه این فعالیت‌ها از نقطه آغازین (تامین‌کنندگان) تا نقطه پایانی (مصرف‌کنندگان نهایی) است.

هم‌چنین از نظر انجمن مدیریت لجستیک، لجستیک را می‌توان آن بخشی از فرآیند زنجیره عرضه نامید که مسئولیت انبار کردن کالاها، ارائه خدمات و اطلاعات مربوطه را از نقطه تولید تا مصرف کالا به عهده دارد. هدف اصلی از این فرآیند نیز برآورده کردن نیازهای مشتریان می‌باشد.

لجستیک با نام های دیگری چون آماد و یا آمادگاری شناخته می‌شود. در کل می‌توان مدیریت جریان کالا، اطلاعات و یا هر منابع دیگری را از نقطه تولید تا مصرف، لجستیک نامید. لجستیک سه ویژگی اساسی دارد که عبارتند از:

  • صرفه جویی بالا در هزینه‌ها
  • کسب رضایت مشتری و افزایش فروش
  • عامل موثر در کسب برتری رقابتی در بازار

لجستیک در طول زمان

مفهوم لجستیک در کسب و کار از دهه 1960 تغییرات زیادی داشته است. پیچیدگی رو به رشد مواد و منابع مورد نیاز شرکت های تامین کننده و توسعه جهانی زنجیره های عرضه نیاز به متخصصانی که مدیران لجستیک زنجیره تامین نام داشتند را ایجاد کرد.

در عصر مدرن رونق تکنولوژی و پیجیدگی فرایند لجستیکی به تولید نرم افزارهای مدیریت لجستیک و شکل گیری شرکت‌های حرفه ای و متخصص در زمینه حمل و نقل و تدارکات انجامیده است که به حرکت منابع در طول زنجیره تامین شتاب می دهند. شرکت های تولیدی ممکن است یکی از این دو روش را انتخاب کنند که یا مدیریت تدارکات خود را به متخصصان برون‌سپاری کنند و یا اگر از لحاظ هزینه به صرفه بود مدیریت تدارکات را از داخل شرکت انجام دهند.

آشنایی با انواع لجستیک

در تقسیم‌بندی کلی، لجستیک به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود؛ لجستیک کلان و لجستیک خرد. این دو دسته به ترتیب در حوزه اقتصاد کلان و اقتصاد خرد قرار می‌گیرند.

لجستیک کلان

لجستیک کلان همانند اقتصاد کلان به مسائل لجستیکی فرابنگاهی توجه می‌کند مانند: لجستیک بین الملل، لجستیک ملی، لجستیک تجاری و …

لجستیک تجاری را می‌توان هم‌ ارز با لجستیک کلان دانست. به طور کلی، لجستیک تجاری به موضوعات لجستیک و زنجیره تامین در سطح کلان (و نه بنگاهی) می‌پردازد و گاهاً آن را با عناوینی چون «لجستیک ملی» یا «لجستیک فرابنگاهی» نیز می‌شناسیم.

براساس تعریف بانک جهانی، لجستیک تجاری دامنه‌ای از فعالیت‌های ضروری تجاری همچون: حمل ‌و نقل، انبارداری، یکپارچه‌سازی بارهای تجاری، امور گمرکی و تبادلات مرزی تا سیستم‌های توزیع بین‌المللی و درون کشوری را شامل می‌شود. لجستیک تجاری را می‌توان اسکلت تجارت توصیف کرد. باید توجه داشت که توانایی یک کشور در تجارت جهانی کنونی به دسترسی بازرگانان آن کشور به شبکه‌های لجستیکی جابجایی محموله‌های باری در سطح جهانی وابسته است. همچنین کارایی زنجیره‌های تامین یک کشور (از بُعد هزینه، زمان و قابلیت اطمینان) به ویژگی‌های مشخصی از بازرگانی داخلی آن کشور (عملکرد لجستیکی) وابسته است. داشتن عملکرد لجستیکی بهتر و تسهیل‌سازی تجارت به نحو قابل ملاحظه‌ای با شکوفایی تجارت، تنوع صادرات، جذابیت برای سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و رشد اقتصادی مرتبط است.

زیرساخت‌های لجستیکی (همچون: جاده، ریل، فرودگاه، بندر، ناوگان حمل‌ونقلی، …)، خدمات لجستیکی (همچون: توزیع و پخش درون‌شهری، بین شهری و بین‌المللی)، امور و فرایندهای گمرکی، ردیابی و ردگیری محموله‌های ارسالی حوزه‌های اصلی لجستیک تجاری را تشکیل می‌دهند.

لجستیک خرد

لجستیک خرد نیز بیشتر به لجستیک کارخانه و شرکت می‌پردازد که خود به چهار دسته تقسیم می‌شود: لجستیک مقدم(Inbound Logistics)، لجستیک درون کارخانه(Internal Logistics, Indoor Logistics)، لجستیک تالی یا بیرونی(Outbound Logistics) و لجستیک معکوس(Reverse Logistics).

لجستیک خرد پا به پای تولید طی سالیان متمادی به رشد و بالندگی خود ادامه داده و می‌دهد. به بیانی بهتر، تولید بدون لجستیک امکان‌پذیر نبوده و این دو همزاد و همراه یکدیگر معنی می‌یابند. بی گمان، سال‌ها قبل از اینکه توجه مدیران تولید به لزوم توجه به ارتباطات و فعالیت‌های برون سازمانی جلب شود (قبل از دهه هفتاد میلادی) و همزمان با رشد فزاینده صنعتی پس جنگ جهانی دوم، این لجستیک درون کارخانه‌ای بوده است که مورد توجه و دقت مدیران صنعتی قرار گرفته است. و البته که همچنان موضوعی کلیدی و اثرگذار بر تولید و شاخص‌های کلیدی آن می‌باشد. امروزه شاهد آن هستیم که کارخانجات پیشرفته و بزرگ تولیدی در سطح بالای چارت سازمانی خود بخشی به عنوان لجستیک را در نظر گرفته و بدان اهتمامی ویژه می‌ورزند.

لجستیک مقدم: که بدان لجستیک تدارکات نیز می‌گویند و بر تامین و تدارک مواد اولیه و قطعات از تامین‌کنندگان تا کارخانه تولیدی تمرکز دارد.

لجستیک درون کارخانه: که بر فعالیت‌های لجستیکی فرایند تولید تمرکز دارد و کلیه فعالیت‌های اجرایی، مدیریتی، نظارتی و کنترلی است که بر جریان و نگهداری کالا (اعم از مواد اولیه، کالای در جریان ساخت و محصول نهایی) از لحظه ورود مواد اولیه تا هنگام خروج محصول از سایت تولیدی اعمال می‌شود. به بیانی دیگر، کلیه فعالیت‌های پشتیبانی تولید که مرتبط با جریان فیزیکی و اطلاعاتی کالا در محدوده فضای تولید می‌باشد را می‌توان لجستیک درونی دانست.

لجستیک تالی (بیرونی): که بدان لجستیک توزیع نیز می‌گویند بر ارسال و توزیع محصول نهایی از کارخانه به دست مشتریان تمرکز دارد.

لجستیک معکوس: این دسته همان طور که از نام آن مشخص است، روندی برعکس آن چه می دانیم را طی می‌کند. لجستیک معکوس متمرکز بر بازگشت کالا از مقصد به انبار یا نقطه مبدأ می‌باشد. به بیانی دیگر لجستیک معکوس فرآیند برنامه‌ریزی، اجرا و کنترل جابجایی کالا از گیرنده به فرستنده است که عموماً با هدف پس گرفتن کالا یا امحاء آن صورت می‌پذیرد. به طور خلاصه فعالیت‌های لجستیکی چرخه معکوس جریان محصول (شامل محصولات از کار افتاده، معیوب و خراب) را شامل می‌شود.

علاوه بر این تقسیم‌بندی، تقسیم‌بندی دیگری نیز بر اساس انواع خدماتی که به مشتریان ارائه می‌شود صورت گرفته است که شامل موارد زیر می‌باشد:

  •  لجستیک معکوس (Reverse Logistics)
  •  لجستیک سبز (Green Logistics)
  •  لجستیک اضطراری (Emergency Logistics)
  •  لجستیک تولید (Production Logistics)
  •  لجستیک توزیع (Distribution Logistics)
  •  لجستیک نظامی (Military Logistics)

لجستیک معکوس (Reverse Logistics)

در قسمت قبل توضیح داده شد.

لجستیک سبز (Green Logistics)

لجستیک سبز

لجستیک سبز دسته‌ای است که در آن تلاش‌هایی در جهت کاهش اثرات محیط زیستی فرآیندهای حمل و نقل انجام می‌گیرد. راهکارهای متعددی برای کاهش تأثیر این حوزه بر روی آلودگی‌های زیست محیطی پیشنهاد شده و می‌توانیم مواردی مانند بهینه‌سازی راه‌ها، بهره‌مندی بیشتر از حمل و نقل هوایی و عدم استفاده از وسایل نقلیه دودزا را در لجستیک سبز ببینیم.

لجستیک اضطراری (Emergency Logistics)

این اصطلاح در کمپانی‌های فعال در صنعت حمل و نقل و زنجیره تأمین به کار می‌رود. اگر به هر دلیلی در فرآیند تولید کالا تأخیری رخ دهد یا یک حادثه طبیعی اتفاق بیفتد، نیاز است تا سیستم با سرعت بیشتری کالا را در طول زنجیره منتقل کند. در این چرخه عوامل دیگری مانند دولت‌ها و سازمان‌های بشر دوستانه با ظرفیت خود به کمک کمپانی‌های حمل و نقل می‌آیند تا به عملیات حمل و نقل کالا سرعت ببخشند.

لجستیک تولید (Production Logistics)

CHIP min

این زیرشاخه از صنعت بیشتر به بهینه‌سازی فرآیند تولید کالا، به عنوان مثال در یک کارخانه یا تولیدی مربوط می‌شود. در این نوع هدف اصلی این است که هر یک از دستگاه‌ها در زمان مناسب محصول مناسب را با کیفیت مناسب دریافت کنند. در نتیجه بهره‌وری سیستم بالا رفته و می‌توان در زمان کمتر تعداد محصول بیشتری تولید نمود.

لجستیک توزیع (Distribution Logistics)

Distribution Logistics min

از زمانی که تولید به پایان می‌رسد و سفارش از سمت مشتری ثبت می‌شود، عملیات پردازش در انبار و تحویل مرسوله به مشتری آغاز شده که به آن لجستیک توزیع گفته می‌شود. دلیل اهمیت بالای این نوع این است که تعداد، زمان و مکان در عرضه و تقاضا با یکدیگر متفاوت هستند. در نتیجه این نوع لجستیک می‌بایست توازن و تعادل میان این دو را برقرار سازد.

لجستیک نظامی (Military Logistics)

Military Logistics min

از آن جایی که یک ارتش بدون منابع قدرتمند کاملاً بی دفاع است، لجستیک نظامی در طول تاریخ از اهمیت بسیار بالایی نزد سران نظامی کشورها برخوردار بوده است. افسران نظامی فرآیندهای تأمین را مدیریت می‌کنند تا منابع به محل مورد نظر جابجا شوند و بهترین بازدهی و عملکرد در عملیات نظامی به وجود آید. نقش لجستیک نظامی آن قدر پررنگ است که شکست بریتانیا در جنگ استقلال آمریکا و نیز شکست متحدین در جنگ جهانی دوم تا حد زیادی به شکست آن‌ها در این حوزه نسبت داده می‌شود.

لجستیک کسب و کار (Business Logistics)

این مفهوم زمانی وارد چرخه کسب و کار می شود که مشتری کالایی را از یک فروشگاه (چه سنتی چه آنلاین و با هر دسته بندی کالایی) خرید می‌کند. در یک تعریف مختصر و مفید لجستیک کسب و کارها این گونه توضیح داده می‌شود: رساندن کالای درست، در زمان درست، در مکان درست، به تعداد درست، با قیمت درست و به مشتری درست.
فرقی ندارد که یک کسب و کار حمل و نقل اختصاصی خود را داشته باشد یا این وظیفه را به شرکت دیگری (شرکت های طرف سوم یا Third Parties) محول کرده باشند. روند معمول به این گونه است که پس از ثبت سفارش چرخه تأمین کالا آغاز شده و بعد از عملیات پردازش برای مشتری ارسال می‌شود.

مزایای لجستیک و زنجیره تامین

  •  موجودی های کمتر
  •  بهره وری بالاتر
  •  چابکی بیشتر
  •  موعدهای تحویل کوتاه تر
  •  سود بالاتر
  •  رعایت حقوق بیشتر مشتری
  •  وجود موجودی ها و اندازه انباشته‌ها به مقدار صحیح
  •  قابلیت مشاهده و ردگیری رخدادها
  •  کاهش هزینه‌ها
  •  افزایش خدمت دهی به مصرف کنندگان
  •  ایجاد مزیت‌های رقابتی
  •  تعامل نزدیکتر با تامین کنندگان
  •  ایجاد فرصت برای خرید مقادیر زیاد و با هزینه کمتر
  •  ایجاد مرجع پاسخگویی
  •  توانایی اجرای دقیق سیستم ها به صورت ترکیبی

مدیریت لجستیک و وظایف مدیر لجستیک

در تحلیل سیستم‌هاى تولیدى موضوع لجستیک بخش فیزیکى زنجیره تامین را در بر می‌گیرد. این بخش که کلیه فعالیت‌هاى فیزیکى از مرحله تهیه ماده خام تا محصول نهایى شامل فعالیت‌هاى حمل و نقل، انباردارى، زمان‌بندى تولید و… را شامل مى‌شود، بخش نسبتا بزرگى از فعالیت‌هاى زنجیره تامین را به خود اختصاص مى‌دهد. در واقع، محدوده لجستیک تنها جریان مواد و کالا نبوده بلکه محور فعالیت‌هاى زنجیره تامین است که روابط و اطلاعات، ابزارهاى پشتیبان آن براى بهبود در فعالیت‌ها هستند.

وظایفی که یک مدیر لجستیک یا تدارکات در  آن پاسخگوست با توجه به کسب و کاری که در آن فعالیت می‌کند متفاوت است. این مسئولیت‌های اولیه شامل نظارت و مدیریت موجودی است که به وسیله سازماندهی انتقال مناسب و انبارش کافی موجودی صورت می‌گیرد. یک مدیر لجستیک توانمند این جنبه‌های فرایند حمل و نقل و تدارکات را هماهنگ با مراحل حرکت موجودی و منابع در طول زنجیره تامین برنامه ریزی می‌کند.

به متخصصان در زمینه لجستیک logistician گفته می‌شود. Logistician یا همان مدیر لجستیک کل چرخه عمر یک محصول را مدیریت می‌کند که از تامین محصول آغاز می‌شود و تا توزیع و تخصیص و در نهایت ارسال آن ادامه می‌یابد. این افراد حتی اگر نام و سمت مشخص نداشته باشند در همه صنایع وجود دارند.
Logistician به شکل خاص موارد زیر را انجام می‌دهد:

  •  پروراندن روابط تجاری هم با تامین کنندگان و هم با مشتریان
  •  تلاش برای شناسایی نیازهای مشتریان و درک آنها و اطمینان از برآورده شدن آن‌ها
  •  تعیین جایی که مواد، تجهیزات و محصول نهایی می‌روند
  •  یافتن سریعترین و ارزان‌ترین مسیر برای انتقال کالاها
  •  ارزیابی اعمال لجستیکی و تلاش برای بهبود آن دسته از اموری که نیازمند اصلاح هستند.
  •  ارایه برنامه‌ها، ارزیابی‌ها و داده‌های مربوط به عملکرد به مدیریت
  •  ارایه پیشنهادات و پروپوزال‌ها به مدیریت و مشتریان در راستای بهبود امور
  •  مطلع بودن از آخرین پیشرفت‌های تکنولوژی در حوزه تدارکات و حمل و نقل، و استفاده از تکنولوژی‌های جدید در روش‌های فعلی

سیستم‌های نرم‌افزاری لجستیک

توسعه تکنولوژی به ویژه صنعت نرم افزار، سبب تولید نرم افزارهایی در زمینه‌های مختلف مدیریت کارها و گردش اطلاعات شده است. یک از مهم‌ترین سیستم‌های نرم افزاری برای مجموعه‌های تولیدی، نرم افزار لجستیک و یا همان سیستم حمل و نقل است. این سیستم وظیفه ثبت و کنترل تمام اطلاعات مربوط به حمل و نقل کالا و مواد خریداری شده و همچنین کالا و محصول تولید شده را بر عهده دارد.

برای نمونه، وقتی یک درخواست خرید، ثبت و تایید می‌شود، وظیفه بخش تدارکات و حمل و نقل است که درخواست مورد نظر را تهیه کرده و در زمان مناسب به واحد انبار تحویل دهد. تمامی اطلاعات جا به جایی کالا در سیستم ثبت خواهد شد، به نحوی که مدیران و سرپرست‌های مربوطه در هر لحظه می‌توانند ببینند که کالای مورد نظر در چه مرحله‌ای قرار دارد.

علاوه بر موارد گفته شده در بالا، اتصال سیستم حمل و نقل به ترازوهای دیجیتال، باسکول و … این امکان را فراهم می‌کند تا وزن اعلام شده در مراحل قبلی (به عنوان مثال باربری) جک شده و در صورت مشاهده مغایرت، به کاربر مربوطه اخطار دهد. این موضوع سبب خواهد شد تا از خطاهای مختلف که در زمینه توزیع و حمل رخ می‌دهد، جلوگیری شود.

فایل صوتی و PDF این مقاله

می‌توانید فایل PDF و فایل صوتی این مقاله را همین حالا دانلود کنید.

این مقاله را آنلاین بشنوید

4 دیدگاه دربارهٔ «تعریف لجستیک و انواع آن»

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

اسکرول به بالا